جمع ابر بدهکاران و مطالبات مشکوک الوصول!

به گزارش مخاطب ۲۴: آخرین صورت مالی بانک صادرات که مربوط به عملکرد سال مالی ۱۴۰۳ بوده، نکات قابل تأملی را نشان می‌دهد. براساس اطلاعات صورت مالی، شعب خارجی این بانک در سال گذشته نزدیک به ۲۱۰ همت مانده تسهیلات اعطایی داشته‌اند که بیش از ۹۶ درصد از آن در ردیف تسهیلات غیرجاری و معوق است. نگاهی به وضعیت ۱۱ ساله صورت مالی این بانک نشان می‌دهد این اتفاق طی دو، سه سال اخیر رخ نداده و از اوایل دهه ۱۳۹۰ مهمان ویژه بانک صادرات بوده است. اما تسهیلات غیرجاری چیست و چرا مهم است؟

شاخص تسهیلات غیرجاری یا مطالبات معوق (NPL) نسبت وام‌های غیرجاری را به کل وام‌های بانک نشان می‌دهد. نسبت NPL بالا به معنای ریسک اعتباری بیشتر و احتمال ضرر و زیان است. اما اثرات و پیامد‌های تسهیلات غیرجاری یا مطالبات معوق برخلاف بنگاه‌های اقتصادی، در بانک‌ها فقط در درون بنگاه خلاصه نمی‌شود. در نظام بانکی انباشت معوقات، از طرفی چالشی جدی برای مدیریت نقدینگی بانک‌ها محسوب شده و از طرف دیگر به سبب فشار بانک‌ها به بانک مرکزی برای تأمین نقدینگی، موجب افزایش پایه پولی می‌شود. رشد فزاینده تسهیلات غیرجاری بانکی و افزایش سهم آن در قیاس با وام‌های پرداختی و همچنین افزایش سهم مطالبات مشکوک‌الوصول، تسهیلات غیرجاری را به یکی از تهدید‌های جدی بانک‌ها و مؤسسات اعتباری تبدیل می‌کند و حتی در سطح جامعه نیز، با قفل شدن منابع بانکی در دست یک عده خاص، منجر به شکاف طبقاتی و رشد آسانسوری افراد و گروه‌های برخوردار از رانت نیز می‌شود. همچنین، مطالبات غیرجاری به دلیل قفل‌کردن تسهیلات بانک‌ها در فرایندی خارج از این چرخه، عملاً بخشی از دارایی‌های بانک‌ها را از مدیریت اعتباری آنها خارج کرده و توان اعتباردهی‌شان را کاهش می‌دهند. عوامل متعددی بر مطالبات غیرجاری بانک‌ها تأثیرگذارند که در یک جمع‌بندی کلی، تکالیف دولتی (تسهیلات تکلیفی)، بی‌ثباتی اقتصاد کلان و عوامل داخل بانک، سه عامل مهم افزایش تسهیلات غیرجاری بانک‌ها در ایرانند. وجود عواملی نظیر بی‌ثباتی‌های اقتصاد کلان، افزایش بی‌رویه وام‌دهی، دخالت سنگین دولت‌ها و نبود کنترل بر وام‌دهی‌های رابطه‌ای، همراه با نبود تطابق ارزی را می‌توان از مهم‌ترین دلایل پیدایش معوقات برشمرد.

مطالبات ۳ میلیارد دلاری و ۸۷ درصد مشکوک‌الوصول!

براساس صورت‌های مالی بانک صادرات، آخرین مانده تسهیلات شعب خارجی بانک صادرات در سال ۱۴۰۳ به ۲۰۹ هزار و ۷۲۹ میلیارد تومان رسیده است. از این مقدار، تنها حدود ۷.۵ همت یا معادل ۳.۶ درصد از آن جاری بوده و ۹۶.۴ درصد مابقی غیرجاری است. قبل از اینکه درباره جزئیات این بدهی عظیم که بخش عمده آن سال‌هاست پرداخت نمی‌شود بحث کنیم، لازم به ذکر است که تسهیلات اعطایی بانک‌ها با توجه به عوامل زمان تاخیر پرداخت شامل: ۱-تسهیلات جاری (حداکثر تا دو ماه از تاریخ سررسید یا تاریخ قطع پرداخت نگذشته باشد) و ۲- تسهیلات غیرجاری، است. اما خود تسهیلات غیرجاری نیز در سه طبقه دسته‌بندی می‌شود که به الف- تسهیلات سررسید گذشته (بین دو تا ۶ ماه از تاریخ سررسید یا تاریخ قطع پرداخت گذشته باشد)، ب- تسهیلات معوق (بین ۶ تا ۱۸ ماه از تاریخ سررسید یا تاریخ قطع پرداخت گذشته باشد) و ج- تسهیلات مشکوک‌الوصول (بیش از ۱۸ماه از تاریخ سررسید یا تاریخ قطع پرداخت گذشته باشد) تقسیم می‌شوند.

اما برگردیم به اعداد و ارقام. طبق اطلاعات صورت مالی بانک صادرات، در پایان سال ۱۴۰۳ از رقم نزدیک به ۲۱۰ همتی مانده تسهیلات شعب خارجی این بانک، بیش از ۲۰۲ همت غیرجاری و ۷.۵ همت جاری است. همچنین از ۲۰۲ همت تسهیلات غیرجاری نیز حدود ۷ همت (۳.۵ درصد) در طبقه سررسید گذشته، حدود ۱۸.۷ همت (۹.۲ درصد) در طبقه تسهیلات معوق و مهم‌تر از همه، ۱۷۶ هزار و ۵۲۳ میلیارد تومان (معادل بیش از ۸۷ درصد) در طبقه مشکوک‌الوصول قرار دارد.

با توجه به اینکه بانک صادرات اخیرا لیست تسهیلات کلان خردادماه خود را با نرخ تسعیر ۶۸ هزار و ۱۲۰ تومان محاسبه کرده، مطالبات ۲۱۰ همتی این بانک با نرخ تسعیر فوق، معادل ۳ میلیارد و ۷۹ میلیون دلار و مطالبات غیرجاری ۲۰۲ همتی این بانک نیز معادل ۲ میلیارد و ۹۶۹ میلیون دلار خواهد بود. اعدادی که به ما می‌گوید در اقتصاد ایران که با انواع و اقسام گرفتاری‌ها در حوزه سرمایه‌گذاری خارجی و داخلی و محدودیت‌های ارزی روبه‌روست، این اعداد و ارقام بسیار مهم هستند. توجه داشته باشیم براساس گزارش بانک مرکزی ایران، در سال ۱۴۰۰ مجموع رقم سرمایه‌گذاری خارجی ایران ۸۸۴ میلیون دلار، سال ۱۳۹۹ حدود ۱.۴ میلیارد دلار و در سال ۱۳۹۸ حدود یک میلیارد دلار بوده است. به عبارتی، تسهیلات بازنگشته بانک شعب خارجی بانک صادرات معادل ۳ سال جذب سرمایه گذاری خارجی ایران است.

زخم ۱۱ ساله

نگاهی به صورت‌های مالی بانک صادرات اطلاعات قابل تأمل و البته تأسف‌باری را نشان می‌دهد. براساس این داده‌ها، عدم وصول تسهیلات شعب خارجی این بانک موضوع امروز و دیروز نیست و از سال ۱۳۹۳ که صورت‌های مالی این بانک در دسترس بوده، بخش عمده تسهیلات شعب خارجی بانک صادرات غیرجاری و حتی از همان زمان مشکوک‌الوصول بوده است. این داده‌ها نشان می‌دهد در سال ۱۳۹۳ مجموع تسهیلات شعب خارجی صادرات حدود ۱۰.۲ همت بوده که ۵۵.۶ درصد از آن غیرجاری بوده است. در این سال حدود ۲ همت از تسهیلات در طبقه مشکوک‌الوصول قرار داشته‌اند. نکته جالب توجه اینکه، درحالی تسهیلات جاری بانک بین سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۳ از ۴.۵ همت به ۷.۵ همت رسیده (رشد ۱.۶ برابری) که در همین دوره کل تسهیلات ۲۱ برابر شده، تسهیلات غیرجاری ۳۶ برابر و تسهیلات مشکوک‌الوصول ۸۷ برابر شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد گرچه در دو یا سه سال اخیر تلاش‌هایی برای وصول مطالبات شعب خارجی بانک صادرات انجام شده و ارقامی نیز وصول شده است، اما پرواضح است این زخم ۱۱ ساله همچنان به قوت خود باقی بوده و برای وصول کل مطالبات (اگر به لحاظ حقوقی امکان‌پذیر باشد) یک اراده دولتی یا اراده فراتر از بانک صادرات نیاز است.

ابربدهکارانی که نامی از آنها نیست!

گفته شد که آخرین مانده تسهیلات خارجی بانک صادرات تا پایان سال ۱۴۰۳ حدود نزدیک به ۲۱۰ همت است که از این مقدار، بیش از ۲۰۲ همت غیرجاری بوده و نکته قابل تأمل اینکه از رقم مذکور، بیش از ۱۷۶ همت در طبقه مشکوک‌الوصول قرار دارد. تا اینجا ظاهرا همه‌چیز شفاف است، اما باید بگوییم اینجا دقیقا اول خط است و موضوع مهم‌تری که باید شفاف می‌شد، همچنان در صورت‌های مالی بانک صادرات و اطلاعات تسهیلات کلان این بانک کتمان می‌شود. به عبارتی، اینکه چه شرکت‌ها یا چه کسانی این تسهیلات را دریافت کرده‌اند، موضوعی است که فعلا پاسخی برای آنها نمی‌توان یافت.

برای پاسخ به این سوال شاید بهتر باشد به چند سال قبل برگردیم. ۲۱ فروردین ۱۴۰۱ بود که بانک صادرات در چهارچوب تکالیف بند «د» تبصره ۱۶ قانون بودجه ۱۴۰۱ لیستی با عنوان «اسامی ابربدهکاران» اعلام کرد. این لیست گرچه ناقص بود و مشخص نبود هر ابربدهکار چه مقدار به این بانک بدهی دارد، اما در نوع خود قابل تأمل بود.

با این اوصاف نام ۴ گروه در لیست تسهیلات از شعب خارجی دیده می‌شد که طی بیش از ۲۰ فقره اقدام به دریافت وام از بانک صادرات کرده‌اند. براساس لیست منتشرشده ازسوی بانک صادرات ایران، «عباس و محمدحسن ایروانی» در ۶ فقره تسهیلات بانکی که از شعب خارج کشور و به‌صورت ارزی دریافت کردند همچنان بدهکار بودند. عباس ایروانی مالک گروه عظام است که ظاهرا دعوی حقوقی هم با بانک صادرات داشته است. در اواخرا اسفندماه سال ۱۴۰۲ رسانه‌ها از محکومیت وی به ۶۵ سال زندان به دلیل اخلال در نظام اقتصادی و قاچاق سازمان‌یافته قطعات خودرو خبر دادند.

امیرحسین متقی که نامش در بدهکاران بزرگ بانک سرمایه نیز وجود دارد، دیگر فردی است که در ۷ فقره اقدام به دریافت وام به‌صورت ارزی از شعب خارجی بانک صادرات کرده است. عبدالله رنجبر که نام او به‌عنوان متهم و بدهکار بزرگ بانک سرمایه نیز پیش‌تر در رسانه‌ها مطرح شده بود، بدهکار ارزی بانک صادرات نیز هست. این شخص طی ۴ فقره اقدام به دریافت وام از شعب خارجی بانک صادرات کرده است. علی‌اکبر کرداحمدی که ۷ فقره وام ارزی از بانک صادرات دریافت کرده، دیگر بدهکار بزرگ این بانک است. با توجه به اینکه دریافت وام از شعب خارجی کار دشواری است و از طرفی با توجه به رقم بسیار بالای تسهیلات مشکوک‌الوصول این بانک از محل تسهیلات خارجی شاید بتوان گفت احتمالا این ۴ نفری که نام آنها در بالا ذکر شد ارقام چندده هزار میلیارد تومانی وام گرفته‌اند. البته این فرض را نیز باید در نظر گرفت که بدهی این ۴ شخص نمی‌تواند ۲۱۰ همت باشد (کل مانده بدهی شعب خارجی بانک صادرات). به نظر می‌رسد نام‌هایی هم شاید در این لیست باشند که بانک صادرات شاید «عنوان محرمانه» بر آنها زده باشد.

درهر حال این عدم شفافیت موجب شده ذی‌نفعان و دریافت‌کنندگان وام نیز عجله چندانی برای بازگرداندن این تسهیلات به شعب خارجی بانک صادرات نداشته باشند. موضوعی که شاید بهتر باشد مسئولان بانک مرکزی و بانک صادرات پاسخ مناسبی به آن بدهند.

منبع: فرهیختگان