شیر و خورشید چگونه نماد هویت ایرانیان شد؟ روایت کامل + اینفوگرافیک

نماد شیر و خورشید، ریشه‌شناسی نماد شیر و خورشید، به گزارش مخاطب ۲۴، نماد شیر و خورشید یکی از کهن‌ترین نشانه‌های فرهنگی و سیاسی در تاریخ ایران باستان است؛ نمادی که ریشه‌های آن در اسطوره‌های ایرانی، باور‌های نجومی، هنر باستانی و ساختار‌های قدرت شکل گرفته و بعد‌ها در دوره‌های اسلامی، صفوی، قاجار و پهلوی بازتفسیر شده است. پژوهش‌های ایرانی و خارجی نشان می‌دهد که این نشان، فراتر از یک علامت حکومتی، بخشی از هویت ملی ایران و حاصل یک روند طولانی ریشه‌شناسی نماد در فرهنگ ایرانی است.

۱. مقدمه ای در مورد نماد شیر و خورشید

نماد شیر و خورشید یکی از پیچیده‌ترین و ماندگارترین نشانه‌های هویتی ایران است. این نماد طی قرن‌ها از اسطوره‌های باستانی تا سیاست مدرن، بار‌ها بازتفسیر شده و در هر دوره معنایی تازه یافته است. پژوهشگران برجسته‌ای مانند مهرداد بهار، ورجاوند، مینورسکی، مری بویس و ریچارد فرای این نماد را یکی از مهم‌ترین عناصر هویت ایرانی دانسته‌اند.

۲. ایران باستان: ریشه‌های اسطوره‌ای، نجومی و فرهنگی شیر و خورشید

به مرور با شکل‌گیری نخستین اجتماعات انسانی این نمادسازی‌ها در جریان ارتباطات انسانی عمومیت یافت و کم کم برخی از این نمادها معنا و مفهوم بین تمدنی پیدا کرد. خورشید و شیر که تقریبا مفاهیمی برگرفته از تجربه زیسته بسیاری از انسان‌های نخستین بودند در تحول جدید بشری یعنی شکل‌گیری جوامع پیچیده جایگاه خود را با همان معنی قدیم در ساختار جدید حفظ کردند. خورشید با همان مفهوم شکوه آسمانی خود تبدیل به نمادی برای قدرت و حکومت شد. شیر نیز به همین شکل مفهوم قدرت زمینی خود را به نخستین ساختارهای حکومتگر منتقل کرد.

نماد شیر از هزاره پنجم پیش از میلاد در منطقه خاورمیانه بر روی بناها و آثار بازمانده از حکومت‌های این منطقه همچون سومر، اکد و عیلام دیده می‌شود. جالب اینجاست در همین آثار باز به صورت جداگانه شاهد بازنمایی خورشید به عنوان نمادی از شکوه و عظمت حکومت هستیم.

۲.۱ شیر در اسطوره‌های ایرانی

شیر در اسطوره‌های ایرانی نماد قدرت، شجاعت، سلطنت و نیروی خورشیدی است.

در شاهنامه، پهلوانان بزرگ مانند رستم «شیرمرد» خوانده می‌شوند.

در اسطوره‌های پیشازرتشتی، شیر همراه با ایزد مهر و ایزد خورشید دیده می‌شود.

پژوهش‌های مهرداد بهار نشان می‌دهد که شیر نماد «فرّه ایزدی» و «قدرت آسمانی» بوده است.

۲.۲ شیر در هنر هخامنشی

در هنر هخامنشی، شیر یکی از عناصر اصلی قدرت شاهنشاهی است.

نقش معروف «شیر گاو را می‌درد» در تخت‌جمشید:

- نماد چرخهٔ فصول

- نماد پیروزی نیرو‌های خیر بر شر

- نماد قدرت شاهنشاه

پژوهش‌های پی‌یر بریان و ریچارد فرای این نقش را یکی از مهم‌ترین نماد‌های ایدئولوژی هخامنشی می‌دانند.

در ایران قدیمی‌ترین اثری که شیر و خورشید را در کنار یک‌دیگر نشان می‌دهد مربوط به نقش مهری از دوران اردشیر دوم هخامنشی (قرن چهارم پیش از میلاد) است که ایزدبانوی آناهیتا را در برابر پادشاه و ایستاده بر روی شیر و در درون یک خورشید نشان می‌دهد. این نخستین حضور شناخته شده شیر و خورشید در کنار هم و در یک نگاره ایرانی محسوب می‌شود. این اثر به خوبی نشان می‌دهد که نمادگرایی‌هایی مردمان باستان از مصر تا ایران برای مفاهیمی چون قدرت و شکوه تقریبا یکسان بوده است.

۲.۳ شیر در دوران اشکانی و ساسانی

در دوران اشکانی، شیر در سکه‌ها و مهر‌ها حضور داشت.

اما در دوران ساسانی، شیر به اوج اهمیت نمادین خود رسید:

- شیر نماد فرّه ایزدی

- شیر همراه با خورشید در برخی سکه‌ها

- شیر به عنوان محافظ پادشاه

ساسانیان خورشید را نماد نظم کیهانی و شیر را تجسم نیروی خورشیدی می‌دانستند.

۲.۴ خورشید در ایران باستان

خورشید در ایران باستان جایگاهی مقدس داشت.

در آیین مهر

خورشید نماد:

- راستی

- عدالت

- پیمان

- زندگی

پژوهش‌های مری بویس نشان می‌دهد که مهرپرستی یکی از مهم‌ترین آیین‌های خورشیدمحور جهان بوده است.

شیر در اوستا

خورشید نماد نور، پاکی و نظم کیهانی است.

۲.۵ پیوند شیر و خورشید در نجوم باستان

در نجوم ایرانی، خورشید در اوج قدرت خود وارد برج اسد (Leo) می‌شود.

این پیوند نجومی، پایهٔ شکل‌گیری نماد شیر و خورشید در دوره‌های بعد شد.

۳. ورود نماد شیر و خورشید به ایران اسلامی

۳.۱ نخستین ظهور در قرن هفتم هجری

بر اساس تحقیقات مینورسکی، نماد شیر و خورشید نخستین‌بار در دوران ایلخانان وارد نشان‌های حکومتی ایران شد.

در این دوره، نماد نجومی بود، نه سیاسی.

۳.۲ نقش تقویم و طالع‌بینی

در تقویم‌های قدیم، پادشاهان با برج‌های نجومی شناخته می‌شدند.

برج اسد، برج محبوب پادشاهان ایرانی بود.

به همین دلیل، شیر و خورشید به عنوان نماد «قدرت آسمانی» وارد نشان‌های حکومتی شد.

۴. صفویه: تبدیل نماد به نشانه‌ای مذهبی

۴.۱ تفسیر شیعی

صفویان شیر را نماد امام علی (ع) دانستند (لقب اسدالله).

خورشید نیز نماد نور پیامبر یا نور الهی شد.

۴.۲ تثبیت نماد در پرچم و سکه

صفویان این نماد را روی پرچم‌ها، سکه‌ها، مهر‌ها و اسناد رسمی به کار بردند.

از این دوره، شیر و خورشید به عنوان نماد رسمی ایران تثبیت شد.

۵. افشاریه: نماد ملی و نظامی

۵.۱ نادرشاه و حذف تفسیر مذهبی

نادرشاه علاقه‌ای به تفسیر مذهبی نداشت.

او نماد را ساده‌تر کرد و آن را به عنوان نشانهٔ قدرت نظامی و ملی به کار برد.

۵.۲ کاربرد در ارتش و پرچم

در این دوره، شیر و خورشید بیشتر در پرچم‌های نظامی و نشان‌های ارتش دیده می‌شود.

۶. زندیه: بازگشت به زیبایی‌شناسی ایرانی

۶.۱ نسخه‌های هنری‌تر

در دورهٔ زندیه، نماد شیر و خورشید با ظرافت بیشتری طراحی شد.

شیر آرام‌تر، خورشید هنری‌تر و ترکیب کلی زیباتر

شد.

۶.۲ تثبیت در هنر مردمی

در این دوره، نماد وارد فرش، کاشی‌کاری و هنر‌های مردمی شد.

۷. قاجار: اوج رسمی شدن نماد

۷.۱ شیر و خورشید و تبدیل به نماد ملی ایران

در دورهٔ قاجار، شیر و خورشید به مهم‌ترین نماد رسمی ایران تبدیل شد.

این نماد روی:

- پرچم ملی

- سکه‌ها

- نشان‌های نظامی

- اسناد دیپلماتیک

قرار گرفت.

۷.۲ اضافه شدن شمشیربه نماد شیر و خورشید

فتحعلی‌شاه شمشیر را به دست شیر اضافه کرد تا نماد اقتدار نظامی باشد.

۷.۳ خورشید با چهرهٔ انسانی

خورشید در این دوره اغلب چهرهٔ انسانی دارد؛ برخی پژوهشگران آن را نماد شاه می‌دانند.

۸. پهلوی: استانداردسازی و ملی‌گرایی

۸.۱ اصلاحات رضاشاه

در سال ۱۳۱۳ نسخهٔ رسمی و استاندارد نماد طراحی شد.

پهلوی‌ها تلاش کردند نماد را «ملی» کنند.

۸.۲ معنای جدید نماد

- شیر = قدرت ملی

- خورشید = تمدن و پیشرفت

- شمشیر = دفاع از کشور

۹. پس از انقلاب ۱۳۵۷،

۹.۱ حذف رسمی شیر و خورشید از پرچم رسمی

نماد شیر و خورشید از پرچم حذف شد و جای خود را به نماد جمهوری اسلامی داد.

۹.۲ ادامهٔ حضور فرهنگی

با وجود حذف رسمی، این نماد همچنان در:

- هنر

- فرش

- معماری

- میان ایرانیان خارج از کشور

زنده است.

۱۰. جمع‌بندی

نماد شیر و خورشید حاصل هزاران سال تحول فرهنگی، اسطوره‌ای، نجومی، مذهبی و سیاسی است. این نماد نه‌تنها یک نشان حکومتی، بلکه بخشی از حافظهٔ تاریخی و هویت ملی ایرانیان است.