نقش زیردریایی‌ کلاس غدیر ایران در جنگ احتمالی

زیردریایی‌ کلاس غدیر، جنگ احتمالی، به گزارش مخاطب24،  در جنگ دریا، آنچه دیده نمی‌شود، اغلب تعیین‌کننده‌تر از آن چیزی است که با چشم دیده می‌شود؛ و زیردریایی دقیقاً برای همین ساخته شده است.

جغرافیای دریایی ایران، از خلیج فارس تا دریای عمان، ذاتاً با زیردریایی‌های کوچک و نیمه‌سنگین سازگار است. آب‌های کم‌عمق، بسترهای پیچیده، ترافیک بالا و تنوع صوتی محیط، شرایطی ایجاد می‌کند که زیردریایی‌های بزرگ اتمی، آن برتری کلاسیک خود را از دست می‌دهند. در مقابل، شناورهایی کوچک‌تر، کم‌صداتر و چابک‌تر می‌توانند به ابزار اصلی تبدیل شوند.

ایران از سال‌ها پیش این واقعیت را درک کرده است. به‌جای تمرکز بر رقابت پرهزینه با قدرت‌های بزرگ در ساخت زیردریایی‌های عظیم، مسیر توسعه زیردریایی‌های کوچک و نیمه‌سنگین را انتخاب کرده؛ مسیری که هم با توان صنعتی کشور هم‌خوانی دارد و هم با دکترین نبرد نامتقارن.

از منظر فنی، مهم‌ترین ویژگی این زیردریایی‌ها «سطح صدای پایین» است. در جنگ زیرسطحی، هر دسی‌بل اهمیت دارد. کاهش نویز موتور، بهینه‌سازی پروانه‌ها و مدیریت ارتعاشات بدنه، عواملی هستند که تعیین می‌کنند یک زیردریایی شکارچی باشد یا شکار.

در محیطی مانند خلیج فارس که آلودگی صوتی طبیعی و انسانی بالاست، تشخیص زیردریایی کوچک بسیار دشوارتر از زیردریایی بزرگ است. این یعنی زیردریایی ایرانی، حتی بدون فناوری‌های فوق‌پیشرفته، می‌تواند از مزیت محیطی خود استفاده کند.

تسلیحات این زیردریایی‌ها نیز متناسب با مأموریت تعریف شده‌اند. اژدرهای سبک و نیمه‌سنگین، مین‌های دریایی و در برخی موارد موشک‌های کروز دریایی، مجموعه‌ای از گزینه‌ها را در اختیار فرمانده قرار می‌دهد. این تنوع، انعطاف عملیاتی ایجاد می‌کند؛ زیردریایی می‌تواند هم نقش بازدارنده داشته باشد، هم نقش تهاجمی محدود و هم نقش اطلاعاتی.

اما شاید مهم‌ترین مأموریت زیردریایی‌های کوچک ایران، مأموریت «دیدن بدون دیده‌شدن» باشد. پایش مسیرهای دریایی، رصد ناوگروه‌های عبوری و جمع‌آوری داده‌های صوتی و حرکتی، بخشی از جنگی است که پیش از شلیک آغاز می‌شود. این اطلاعات، پایه تصمیم‌گیری در سطوح بالاتر است.

در نبرد احتمالی با ناوگان‌های فرامنطقه‌ای، زیردریایی‌های کوچک الزاماً برای غرق‌کردن ناو هواپیمابر وارد میدان نمی‌شوند. نقش آن‌ها ایجاد تردید، تحمیل احتیاط و وادارکردن دشمن به تغییر آرایش عملیاتی است. همین تغییر آرایش، هزینه و آسیب‌پذیری ایجاد می‌کند.

برای ناوگان‌های بزرگ، تهدید زیردریایی کوچک یک کابوس همیشگی است. ناوی که مجبور باشد دائماً به تهدید زیرسطحی فکر کند، تمرکز خود را از مأموریت اصلی از دست می‌دهد. اسکورت‌ها افزایش می‌یابند، سرعت حرکت کاهش پیدا می‌کند و آزادی عمل محدود می‌شود.

از منظر انسانی، زیردریایی‌ها میدان آزمون خونسردی و آموزش هستند. خدمه‌ای که هفته‌ها در فضایی محدود، بدون نور طبیعی و با فشار روانی بالا فعالیت می‌کنند، بخشی از قدرت پنهان این سلاح‌اند. در زیردریایی‌های ایرانی، این تجربه طی سال‌ها به‌صورت بومی شکل گرفته است.

نکته مهم دیگر، اتصال زیردریایی‌ها به شبکه بزرگ‌تر نبرد دریایی است. زیردریایی امروز یک واحد منزوی نیست؛ بخشی از یک شبکه شامل رادارهای ساحلی، پهپادها، شناورهای سطحی و سامانه‌های اطلاعاتی است. این پیوند، اثرگذاری آن را چند برابر می‌کند.

در چنین ساختاری، زیردریایی می‌تواند داده دریافت کند، موقعیت خود را تطبیق دهد و بدون آشکارشدن، مأموریت خود را انجام دهد. این همان جایی است که فناوری، تاکتیک و جغرافیا به هم می‌رسند.

از منظر بازدارندگی، زیردریایی‌های کوچک ایران حامل پیام مشخصی هستند: تهدید فقط از سطح آب نمی‌آید. هر نیرویی که وارد این پهنه شود، باید با لایه‌ای نامرئی از خطر کنار بیاید. لایه‌ای که نه زمان دارد، نه مکان مشخص و نه هشدار قبلی.

در سال‌های اخیر، حضور مستمر زیردریایی‌های ایرانی در رزمایش‌ها و مأموریت‌های عملیاتی، نشان داده که این توان صرفاً نمایشی نیست. این یک قابلیت فعال است که به‌صورت مداوم تمرین و به‌روز می‌شود.

زیردریایی‌های کوچک، برخلاف تصور عمومی، نشانه ضعف نیستند؛ نشانه تطبیق‌اند. تطبیق با واقعیت‌های ژئوپلیتیک، محدودیت‌های اقتصادی و شرایط محیطی. این همان منطقی است که بسیاری از قدرت‌های منطقه‌ای و حتی جهانی به آن رسیده‌اند.

در دریایی که هر حرکت دیده می‌شود، قدرت واقعی گاهی زیر آب پنهان می‌ماند. زیردریایی‌های کوچک ایران، تجسم همین منطق‌اند؛ سلاحی که با سکوت حرف می‌زند و با حضور نامرئی، معادله را تغییر می‌دهد.

زیر دریایی های ایران

زیردریایی کلاس سبک غدیر

زیردریایی‌های کلاس غدیر به لحاظ حجم و اندازه به‌گونه‌ای طراحی شده است که قابلیت حضور در آب‌های کم عمق ساحلی را دارد و می‌تواند در راستای حفظ و حراست از آب‌های سرزمینی تا مناطق حوزه انحصاری و اقتصادی وظیفه خود را به نحو مطلوبی انجام دهد.

به همین دلیل در تمام ساحل ممتد خلیج فارس، همچنین دریای عمان و سواحل مکران این زیردریایی‌ها به صورت شبانه‌روزی حضور دارند و فضای زیر آب و سطح آب را به طور ۲۴ ساعته رصد می‌کنند. همچنبن زیردریایی‌های کلاس غدیر به واسطه حمل انواع تسلیحات جنگی در حوزه آفندی می‌توانند دشمن را در یک نبرد ناهمتراز غافلگیر کنند؛ همچنین این زیردریایی‌ها می‌توانند تعداد زیادی مین را با خود حمل کنند و در آبراه‌ها و تنگه‌هایی که شناور‌های دشمن تردد می‌کند، حضور یافته و اقدام به مین‌ریزی کنند.

امروز ناوتیپ زیرسطحی نیروی دریایی راهبردی ارتش، ده‌ها فروند از زیردریایی‌های کلاس غدیر را در اختیار دارد و در مناطق عملیاتی خلیج فارس، دریای عمان و شمال اقیانوس هند از آن استفاده می‌کند. هشتم آذرماه ۱۳۹۷ در بندرعباس، دو زیردریایی کلاس غدیر با شماره‌های ۹۵۵ و ۹۴۲ به ناوگان جنوب نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران الحاق شدند.

زیردریایی غدیر شماره ۹۵۵ با قدرت حمل موشک‌های کروز زیرسطحی، دارای اثرات استراتژیک بسیار بالایی است. به گفته امیر دریادار «امیر رستگاری» رئیس سازمان صنایع دریایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، «این زیردریایی مجهز به موشک زیرسطح به سطح شده و قدرت تخریب و انهدام اژدر والفجری که در زیردریایی غدیر به کار گرفته شده، با ۶ موشک کروز سطح به سطح برابری می‌کند و می‌تواند یک شناور هزار تُنی را در کمتر از ۱۰ ثانیه به اعماق دریا ببرد». کار طراحی و تولید زیردریایی غدیر ۹۵۵ ظرف ۱۸ ماه انجام شد و به گفته امیر دریادار رستگاری، بیش از ۹۰ درصد اجزا زیردریایی غدیر، تولید داخل است.

زیردریایی غدیر ۹۵۵ به دلیل کوچک بودن، پایین بودن سطح نویز انتشاری و احتمال بسیار کم شناسایی شدن توسط دشمن قابلیت حضور در سواحل و بنادر دشمن و حضور در آبراه‌های کم عمق و کوچک را با قابلیت حمل تکاور و انواع تسلیحات مانند اژدر و مین دریایی دارد. زیردریایی غدیر به خوبی می‌تواند در کف دریا بنشیند و با «سونار» فضای اطراف خود را شناسایی کند. سامانه مدیریت نبرد توسط سازمان صنایع دریایی بر روی این زیردریایی تعبیه شده که شناور با توجه به سرعت، سمت و مسیر آن در این سامانه شبیه‌سازی می‌شود و بهترین موقعیت زیردریایی را برای شلیک اژدر یا موشک نشان می‌دهد. زیردریایی غدیر که بدنه آن در صنایع فولاد آلیاژی کشور تولید شده، از سامانه جنگال بسیار پیشرفته‌ای نیز بهره می‌گیرد و تلسکوپی که در زیردریایی غدیر به‌کارگیری شده، جزء جدیدترین و پیشرفته‌ترین تلسکوپ‌هایی است که در جهان استفاده شده است.

این زیردریایی مجهز به اژدر ۵۳۳ میلی‌متری از نوع والفجر با کلاهک ۲۲۰ کیلومتری و بُرد ۱۸ تا ۲۰ کیلومتر است. همچنین سرعت غدیر به‌دلیل برخورداری از باتری‌های پیشرفته به حدود ۳۰ کیلومتر در زیر آب رسیده است و چون سروصدای بسیار کمی دارد، به‌راحتی در زیرسطح با خطرپذیری بسیار پایین به گشت و شناسایی مبادرت می‌ورزد.

زیردریایی کلاس نیمه‌سنگین فاتح

زیردریایی ۵۲۷ تُنی فاتح به‌عنوان یک زیردریایی نیمه سنگین تلقی شده و از نظر مشخصات عملیاتی بسیار برتر از زیردریایی غدیر است و توانایی حرکت در عمق ۲۰۰ متر را به‌صورت عادی داشته و بیشینه عمق قابل دستیابی برای آن نیز ۲۵۰ متر است. فاتح توان دریانوردی به مدت ۳۵ روز را دارد که از این نظر نیز بهبود چشمگیری نسبت به زیردریایی غدیر مشاهده می‌شود. سرعت سطحی فاتح حدود ۲۰ کیلومتر بر ساعت و در حالت غوطه‌ور حدود ۲۵ کیلومتر بر ساعت است. این زیردریایی توانایی حمل موشک‌های زیرسطحی، موشک‌های دوش‌پرتاب سطح به هوا و همچنین امکان حمل نیروهای تکاور و رساندن آن‌ها به نقاط موردنظر را نیز دارد.

فاتح دارای چهار مقر پرتاب اژدرهای کالیبر ۵۳۳ میلی‌متری بوده و توانایی حمل هشت مین دریایی را نیز دارد و همچنین دارای دو اژدر رزرو است و همچنین موتور این زیردریایی از نوع توربو ژنراتور است که وظیفه تبدیل انرژی مکانیکی به الکتریکی را دارد.

زیردریایی فاتح در صنایع دریایی شهید درویشی بندرعباس وابسته به وزارت دفاع و پشتیبانی نیرو‌های مسلح ساخته شده است. امیر دریادار «حسین خانزادی» پیرامون نخستین زیردریایی نسل «فاتح» می‌گوید: «زیردریایی «فاتح» برخوردار از ظرفیت‌های دفاعی بسیار بالایی است، اما ما تلاش می‌کنیم که خیلی از این ظرفیت‌ها نام نبریم؛ چراکه زیردریایی باید ویژگی غافلگیرکنندگی خود را حفظ کند. ما با جرئت می‌گوییم زیردریایی «فاتح» یک غافلگیری برای دشمنان است. این غافلگیری هم از لحاظ سامانه‌های اژدر است و هم از لحاظ سایر تسلیحاتی که در فاتح به‌کارگیری شده، اما از آن‌ها نام نمی‌بریم. دشمنان بدانند که «فاتح» تا دندان مسلح است و می‌تواند از اعماق بسیار زیاد کار‌هایی را انجام دهد که دشمن نه برای آن آماده است و نه انتظارش را دارد.»

او همچنین درباره مقایسه توانمندی‌های زیردریایی فاتح با زیردریایی‌های مدرن سایر کشور‌ها گفت: «در مأموریت‌هایی که تاکنون به نقاط مختلف جهان داشته‌ام از زیردریایی‌های زیادی بازدید کرده‌ام، اما زمانی که برای اولین بار وارد زیردریایی «فاتح» شدم، حقیقتاً غافلگیر شدم؛ باورم نمی‌شد که ما در کشور توانسته‌ایم به این سطح از توانمندی در ساخت زیردریایی برسیم که به لحاظ کیفیت نسبت به آنچه در دنیا مرسوم است در مرتبه بالاتری قرار داشته باشد.»

، فرمانده نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در خصوص آزمایش‌ها و تست‌های دریایی زیردریایی فاتح خاطرنشان می‌کند: «امروزه در کارخانجات ساخت زیردریایی اصلاً نیاز نیست که شما زیردریایی را در عمق ۲۰۰ یا ۳۰۰ متری آزمایش کنید. تجهیزاتی را در اختیار داریم که زیردریایی داخل آن گذاشته می‌شود و به صورت دینامیک به عمق مورد نظر برده می‌شود. برای فاتح این اتفاق افتاده و آزمایش‌هایش انجام شده است.»

براساس این گزارش؛ زیردریایی تمام‌ایرانی فاتح برای نخستین بار در رزمایش ولایت ۹۷، حضور یافت و عملکرد خیره‌کننده‌ای را از خود نشان داد.

زیردریایی کلاس سنگین طارق

زیردریایی طارق سومین زیردریایی «کیلوکلاس» و کلاس سنگین جمهوری اسلامی است که در سال ۱۳۷۱ به نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ملحق شد و عملیات شناسایی، وظیفه اصلی آن به شمار می‌رود.

این زیردریایی دارای سیستم جدید آزادسازی گاز است و بدنه خارجی آن با نوعی کاشی‌ لاستیکی ضدامواج سونار پوشانده شده تا خطر ردیابی آن کاهش پیدا کند. طارق ۹۰۱‌ که با گروه «کیلوکلاس» شناخته می‌شود، دارای قدرت جابه‌جایی دو هزار و ۳۰۰ تُن آب به هنگام حرکت در سطح و قدرت جابه‌جایی سه هزار و ۹۵۰ تُن آب به هنگام غوطه‌وری است‌.

برآوردها نشان می‌دهد در زمان عملکرد صحیح سرعت این زیر‌‌دریایی به هنگام حرکت در سطح آب حدود ۱۹ کیلومتر و در هنگام غوطه‌وری به حدود ۳۲ کیلومتر در ساعت می‌رسد. بر این اساس، این زیردریایی‌ها با توجه به طراحی بدنه و کلاس سنگین آنها قادر خواهند بود تا در حداکثر عمق غوطه‌وری ۳۰۰ متری حرکت کنند، ضمن اینکه برآورد برد حرکتی این زیردریایی‌ها در حالت حرکت در سطح یا داخل آب متغیر است که در هر دو صورت به چندین هزار کیلومتر می‌رسد و با سرعت هفت گره دریایی قادر خواهد بود تا ۱۲ هزار کیلومتر را با پایداری ۴۵ روز طی کند.

زیردریایی طارق که از کلاس کیلو است، دارای قدرت پرتاب اژدر منحصر به فردی است به طوری که با ۶ لوله پرتاب اژدر ۵۳۳ میلیمتری و ۱۸ اژدر سنگین همواره آماده پرتاب اژدر در انواع سبک و سنگین است و در اکثر اوقات ۱۸ اژدر در جایگاه ویژه نگهداری می‌شوند. لوله‌های پرتاب اژدرها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که اژدرهای هدف‌یابی را که دارای سیستم سونار اکتیو و راهنمای تلویزیونی هستند را علیه دو هدف به صورت همزمان شلیک کند.

این سیستم به خدمه زیر دریایی امکان می‌دهد که به طور مستقیم و آنلاین، مسیر حرکتی اژدر را به سوی یک هدف تعیین کنند. سیستم سونار به کار رفته در زیردریایی‌های سنگین پرتابگرها و لوله‌های پرتاب اژدر طارق و کلاس کیلو قادر است ۲۴ مین دریایی را نیز رها کند. همچنین این کلاس زیردریایی قادر است هشت فروند موشک سطح به هوای کوچک شلیک کند‌. این زیردریایی که آشیانه اصلی آن در بندر عباس است، با حدود ۷۳ متر طول و حدود ۱۰ متر عرض از زیردریایی‌های کلاس سنگین جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود که این زیردریایی‌ها به سیستم سوناری از نوع MGK-۴۰۰ وسیستم کانالی دوگانه کم‌اشتباه مجهز هستند که امواج منعکس شده از شناورهای دشمن را دریافت می‌کند و به این ترتیب امواج ارتباطی زیردریایی که سیگنال‌های سونارهای فعال دشمن را ردیابی کرده را شناسایی می‌کند.

پنهان ماندن از رادار و سیستم‌های ردیابی از ویژگی‌های این زیردریایی است. یکی از دلایل کم‌صدا بودن و کم‌شناسایی شدن این زیردریایی ترتیب خطی چیدمان اجزای سازنده زیردریایی و پوششی ضدسونار است و از انعکاس و انتشار امواج جلوگیری می‌کند. تعمیرات زیردریایی طارق در داخل کشور ۵۰ میلیون دلار برای کشور صرفه‌جویی اقتصادی داشته است، ضمن اینکه برآورد تعمیرات نیمه‌اساسی این‌گونه زیردریایی یک میلیون و ۶۲۰ هزار نفر ساعت است.

بخش‌های مکانیکی، الکتریکی، الکترونیکی، بدنه سخت و بدنه نرم از بخش‌هایی تعمیرشده در زیردریایی طارق است و بیش از ۲۰۰ سیستم حساس این زیردریایی در کارخانجات منطقه یکم نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران تعمیر، تعویض و نصب شد، البته این زیردریایی دارای مشکلاتی بود که بزرگی و در نتیجه سنگینی این زیردریایی به عنوان یک زیردریایی دیزلی از آن جمله بود که در نهایت به افزایش قدرت موتور آن شد.

نکته جالب زیردریایی طارق این است که به لحاظ کلاس رزمی جزء ضدزیردریایی‌ها و ضد‌سطحی‌ها قرار می‌گیرد و جزء بی‌صداترین زیردریای‌های دیزلی در دنیا محسوب می‌شود به‌طوری‌که امکان شناسایی آن برای زیر‌دریایی‌های دشمن‌، تنها یک‌چهارم زیردریایی‌های مشابه هم‌کلاس خود است‌. به طور مثال اگر زیردریایی دشمن و طارق در فاصله هزار متری باشند، طارق قادر به شناسایی زیردریایی دشمن است درحالیکه زیردریایی حریف باید به ۲۵۰ متری طارق برسد. از دیگر ویژگی‌های طارق آن است که تعادل بسیار خوبی در زمان غوطه‌وری در آب دارد؛ یعنی رابطه بین نیروهای بویانسی و شناوری و وزن با توجه به تانک‌های آب این زیر دریایی در حد بسیار مطلوبی است.