تنهایی استراتژیک اوکراین؛ صلحی بر پایه‌ی اجبار

دیدار رئیس‌جمهور اوکراین و آمریکا در داووسT مخاطب ۲۴ - درمیانه درگیری‌های آمریکا و کشور‌های اروپایی برسر مالکیت جزیره گرینلند که در یک هفته گذشته تا فروپاشی ساختار‌های پیمان آنتلانتیک شمالی هم پیش رفت، موجب شد تا زلنسکی ارزیابی مجددی را در ارتباط با تضمین‌های امنیتی ناتو بدون حضور آمریکا داشته باشد. از همین‌روی در روز آخر حضور ترامپ در کنار پیست اسکی داووس سوئیس، رئیس‌جمهور اوکراین در دیداری با همتای آمریکایی از آخرین سنگر خود که همان عدم واگذاری سرزمینی بود در ازای تضمین‌های امنیتی آمریکا گذر کرد.

براساس همین گذاره استیو ویتکاف و جرد کوشنر فرستادگان ایالات‌متحده با مداد جمعه در نشستی سه ساعته با ولادیمیر پوتین نشستی را برگزار کردند که گفته می‌شود در خصوص مسائل امنیتی و واگذاری ارضی سرزمین‌های دونباس گفت‌و‌گو شده است. نشستی که حاوی پیامی مهم از سوی پوتین بود «صلح بین مسکو و کی‌یف بدون حل مسئله ارضی غیر ممکن است».

بسیاری از تحلیلگران این تصمیم آن را نه یک توافق، بلکه آن‌را یک عقب‌نشینی راهبردی از سوی کی‌یف تحت فشار میدانی روسیه و فشار سیاسی مستقیم آمریکا تحلیل می‌کنند. پذیرش پیشنهاد واگذاری بخشی از اراضی دونتسک در منطقه دونباس در شرق اوکراین از سوی ولودیمیر زلنسکی، هرچند با ادبیاتی محتاطانه و غیررسمی همراه بود، اما در عمل به معنای عبور از آخرین خط قرمز اعلامی دولت کی‌یف از ابتدای جنگ بشمار می‌رفت. خط قرمزی که سال‌ها به‌عنوان نماد مقاومت ملی و تمامیت ارضی از سوی زلنسکی و متحدین غربی آنها برای ادامه جنگ تبلیغ می‌شد.

دیدار سه جانبه در ابوظبی

دیدار سه‌جانبه میان نمایندگان روسیه، آمریکا و اوکراین، در شرایطی در اخرین ساعات روز جمعه در ابوظبی امارات برگزار می‌شود که توازن قوا هم در میدان نبرد و هم در عرصه سیاست بین‌الملل به‌شدت به ضرر کی‌یف تغییر کرده است. اختلافات فزاینده میان آمریکا و اروپا، تردید‌های جدی درباره آینده ناتو بدون نقش‌آفرینی فعال واشنگتن و تمرکز دولت ترامپ بر اولویت‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی جدید، اوکراین را در موقعیتی قرار داد که گزینه‌های خود را در تقابل با روسیه از دست رفته می‌بیند. از همین روی با فشار ترامپ و قبول واگذاری ارضی از سوی زلنسکی و انتقال این موضع از سوی ویتکاف به پوتین نشست سه جانبه ابوظبی برگزار شد. جایی که براساس اعلام طرف آمریکایی و روسی، «گریل دیمیتریف» و استیو ویتکاف به بررسی راه‌های تجاری میان دو کشور خواهند پرداخت و طرف روسی طبق اعلام کرملین «دریاسالار ایگور کوستیوکوف، رئیس اطلاعات نظامی ستادکل ارتش» خود را با ماموریتی ویژه از سوی پوتین به این نشست روانه کرد. همچنین از سوی طرف اوکراینی «رستم عمروف» دبیر شورای امنیت دفاع ملی اوکراین در این نشست حضور پیدا کرد.

آمریکا؛ تضمین امنیت در ازای زمین

آنچه در داووس و سپس در ابوظبی رخ داد، بیش از آنکه یک ابتکار صلح مستقل از سوی کی‌یف باشد، بازتاب معامله‌ای تحمیلی از سوی آمریکا بود. واشنگتن که دیگر تمایلی به ادامه حمایت پرهزینه و بلندمدت از جنگ اوکراین ندارد، تلاش کرد خروج خود از این بحران را در قالب یک «توافق» مدیریت‌شده صورت‌بندی کند؛ توافقی که هزینه اصلی آن نه از سوی آمریکا، بلکه از طریق تمامیت ارضی اوکراین پرداخت می‌شود.

زلنسکی که پس از تشدید تنش‌ها میان آمریکا و متحدان اروپایی‌اش بر سر موضوع گرینلند و آینده ناتو، عملاً خود را بدون پشتوانه امنیتی مطمئن دید، در برابر یک انتخاب سخت قرار گرفت؛ یا ادامه جنگ بدون تضمین حمایت واشنگتن، یا پذیرش واگذاری سرزمینی در ازای تعهدات امنیتی مبهم آمریکا. انتخاب دوم، هرچند در کوتاه‌مدت می‌تواند خطر فروپاشی نظامی را کاهش دهد، اما در سطح راهبردی به معنای نهادینه‌کردن منطق زور در معادلات منطقه‌ای است.

پیام مسکو؛ صلح بدون زمین ممکن نیست

نشست سه‌ساعته استیو ویتکاف و جرد کوشنر با ولادیمیر پوتین، پیش از دیدار ابوظبی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری چارچوب توافق داشت. پیام کرملین روشن و بدون ابهام بود: «صلح میان مسکو و کی‌یف بدون حل مسئله ارضی غیرممکن است.» این موضع‌گیری، نه یک تاکتیک مذاکراتی، بلکه بازتاب نگاه راهبردی روسیه به جنگ اوکراین است؛ جنگی که از دید مسکو، نه صرفاً یک مناقشه امنیتی، بلکه پروژه‌ای برای بازتعریف مرز‌های نفوذ در فضای پر چالش ژئوپلتیکی جهان است.

شکاف در غرب؛ تنهایی استراتژیک اوکراین

یکی از عوامل کلیدی که زلنسکی را به پذیرش این عقب‌نشینی سوق داد، شکاف عمیق در جبهه غرب بود. اروپا که در سال‌های نخست جنگ نقش مکمل سیاست‌های آمریکا را ایفا می‌کرد، اکنون با بحران‌های داخلی، رکود اقتصادی و خستگی افکار عمومی از جنگ مواجه است. هم‌زمان، دولت ترامپ نیز آشکارا نشان داده که حاضر نیست هزینه انسجام ناتو را به هر قیمتی بپردازد.

در چنین فضایی، اوکراین به تدریج از یک «شریک راهبردی» به یک «پرونده پرهزینه» برای غرب تبدیل شد. این تغییر نگاه، موقعیت چانه‌زنی کی‌یف را به‌شدت تضعیف کرد و دست واشنگتن را برای تحمیل شروط خود باز گذاشت. شاید نمود واقعی این موضوع را بتوان در نشست چند روز پیش داووس به وضوح مشاهده کرد جای که زلنسکی در سخنرانی خود بار‌ها از اروپایی‌ها خواست که اوکراین را به صدر اولویت‌های امنیتی اروپا بازگردانند. نتیجه این روند، توافقی است که بیش از آنکه محصول اراده ملی اوکراین باشد، بازتاب اولویت‌های جدید سیاست خارجی آمریکا در نبود اتحاد ناتو و همگرایی اروپایی است.

بحران مشروعیت داخلی در کی‌یف

واگذاری زمین، حتی اگر با عنوان‌هایی، چون «تعدیل مرز‌های موقت» یا «راه‌حل گذار» از سوی زلنسکی مطرح شود، در داخل اوکراین پیامد‌های سنگین ساسی، امنیتی و اجتماعی خواهد داشت. زلنسکی که مشروعیت خود را بر پایه مقاومت و حفظ تمامیت ارضی بنا کرده بود، اکنون با خطر فرسایش سرمایه سیاسی مواجه است. افکار عمومی اوکراین، به‌ویژه نیرو‌های ملی‌گرا و نظامیان، این تصمیم را نه یک مصالحه تاکتیکی، بلکه شکستی نمادین تلقی خواهند کرد.

این وضعیت می‌تواند پس از افشای پروند‌های فساد مالی اطرافیان زلنسکی که هر روز ابعاد جدیدتری به خود می‌گیرد در میان‌مدت به بی‌ثباتی سیاسی در کی‌یف، تشدید شکاف‌های داخلی و حتی تغییر در ساختار قدرت منجر شود؛ سناریویی که نه‌تنها آینده اوکراین، بلکه امنیت منطقه شرق اروپا را نیز با ابهام مواجه می‌کند.

صلحی بر پایه اجبار

آنچه امروز از آن به‌عنوان «پیشرفت در مسیر صلح» یاد می‌شود، بیش از هر چیز آتش‌بسی بر پایه اجبار و عدم توازن قدرت است. صلحی که با فشار خارجی و واگذاری ارضی شکل بگیرد، نه‌تنها تضمینی برای پایان پایدار درگیری‌ها نیست، بلکه می‌تواند بذر بحران‌های جدیدی را در آینده در دل خود داشته باشد.

تجربه‌های تاریخی نشان داده‌اند که صلح‌های تحمیلی، اگر با رضایت واقعی طرف‌های درگیر و تضمین‌های روشن همراه نباشند، اغلب به وقفه‌ای موقت در چرخه خشونت تبدیل می‌شوند. در مورد اوکراین نیز این خطر وجود دارد که توافق فعلی، صرفاً بازتنظیم موقتی خطوط درگیری باشد، نه پایان واقعی جنگ.

بهای خروج آمریکا از جنگ

در نهایت، پذیرش واگذاری زمین از سوی زلنسکی را باید نه یک انتخاب آزادانه، بلکه بهای خروج تدریجی آمریکا از جنگ اوکراین دانست. واشنگتن با انتقال هزینه‌های ژئوپلیتیک این جنگ به کی‌یف، تلاش می‌کند پرونده‌ای پرهزینه را ببندد و تمرکز خود را به اولویت‌های دیگر معطوف کند.

اما این خروج، برای اوکراین بهایی سنگین دارد؛ از دست دادن بخشی از خاک، تضعیف مشروعیت داخلی، و ورود به دوره‌ای از عدم قطعیت امنیتی. توافقی که امروز به‌عنوان صلح معرفی می‌شود، ممکن است فردا به‌عنوان نقطه آغاز بحرانی عمیق‌تر در تاریخ اوکراین ثبت شود هرچند با توجه به شرایط میدانی خطوط نبرد و سیاسی در دوسوی آتلانتیک نمی‌توان تصمیم دیگری برای زلنسکی و اوکراین درنظر گرفت.