دیدگاه ترکیه به کریدور زنگزور: مسیر ترامپ و وحدت ترکی

مخاطب ۲۴، در دنیای پیچیده ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی، کریدور زنگزور یا همان مسیر ترامپ، به عنوان یکی از کلیدی‌ترین مسائل مطرح شده است. ترکیه کریدور زنگزور را صرفاً یک مسیر ترانزیتی ساده نمی‌داند، بلکه آن را در امتداد دکترین کلان خود برای پیوند ژئوپلیتیکی جهان ترک تعریف می‌کند. در نگاه آنکارا، این مسیر می‌تواند حلقه مفقوده‌ای باشد که جهان ترک را از آسیای مرکزی تا قفقاز جنوبی به یکدیگر متصل کرده و مسیر مستقلی برای دسترسی به منابع انرژی و بازار‌های تازه ایجاد نماید.

از این منظر، کریدور زنگزور در ادبیات سیاسی ترکیه بخشی از "کریدور میانی" (Middle Corridor) محسوب می‌شود؛ طرحی که با هدف ایجاد مسیر حمل‌ونقل جایگزین از چین به اروپا از طریق آسیای مرکزی، قفقاز، ترکیه و دریای مدیترانه طراحی شده است. تحقق این کریدور به ترکیه امکان می‌دهد تا در رقابت با روسیه و ایران جایگاه محوری پیدا کرده و نقش پل ژئواستراتژیک خود را تقویت کند.

تاریخ کریدور زنگزور ریشه در اوایل قرن بیستم دارد، زمانی که پس از فروپاشی امپراتوری روسیه، ارمنستان و آذربایجان بر سر منطقه زنگزور اختلاف داشتند. در سال ۱۹۱۹، بریتانیا کنترل منطقه را به آذربایجان سپرد، اما مقاومت ارمنی‌ها ادامه یافت تا اینکه اتحاد جماهیر شوروی هر دو جمهوری را ضمیمه کرد. در دوران شوروی، خطوط ریلی نخجوان را از طریق ارمنستان به آذربایجان متصل می‌کرد، اما با آغاز جنگ قره‌باغ در دهه ۱۹۹۰، این ارتباطات قطع شد.

ترکیه، که مرز‌های خود با ارمنستان را از سال ۱۹۹۳ بسته، همیشه ارمنستان را مانعی برای اتصال به آذربایجان می‌دیده. پیشنهاد‌هایی مانند تعویض زمین در دهه ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، مانند "کریدور مغری"، به دلیل مخالفت‌های داخلی شکست خورد. اما جنگ ۲۰۲۰ قره‌باغ، که ترکیه حمایت نظامی و سیاسی از آذربایجان کرد، فرصت جدیدی ایجاد کرد. توافق آتش‌بس نوامبر ۲۰۲۰ به بازگشایی ارتباطات اشاره داشت، اما اصطلاح "کریدور زنگزور" توسط الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، معرفی شد.

ترکیه بلافاصله از این ایده حمایت کرد. اعلامیه شوشا در ژوئن ۲۰۲۱ بین ترکیه و آذربایجان، اهمیت استراتژیک کریدور زنگزور (مسیر ترامپ) را برجسته کرد. از دیدگاه ترکیه، این کریدور بخشی از رویای اتصال مستقیم به جهان ترک است، جایی که ارمنستان به عنوان "مانع جغرافیایی" دیده می‌شود. توافق ۲۰۲۵ TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) این مسیر را به عنوان مسیر ترامپ رسمی کرد، که ایالات متحده حقوق توسعه انحصاری آن را برای ۹۹ سال به دست آورد. ترکیه این توافق را به عنوان گامی مثبت برای صلح منطقه‌ای استقبال کرد، زیرا به کاهش نفوذ روسیه و ایران کمک می‌کند.

از نگاه ترکیه، کریدور زنگزور یا مسیر ترامپ، بیش از یک مسیر ترانزیتی است؛ این یک ابزار ژئوپلیتیک برای تقویت موقعیت ترکیه در قفقاز جنوبی و فراتر از آن. ترکیه با جمعیت ترکی‌زبان آذربایجان و آسیای مرکزی، این کریدور را راهی برای تحقق "جهان ترک" می‌بیند. اتصال مستقیم به نخجوان و سپس آذربایجان، ترکیه را از وابستگی به مسیر‌های ایران یا روسیه رها می‌کند.

این مسیر تجارت ترکیه با آسیای مرکزی را تسهیل می‌کند. طبق گزارش‌های اخیر، کریدور زنگزور (مسیر ترامپ) می‌تواند هزینه‌های حمل‌ونقل را کاهش دهد و ترکیه را به هاب تجاری تبدیل کند. برای مثال، خط ریلی باکو-تفلیس-قارس (BTK) با گسترش به زنگزور، شبکه‌ای دایره‌ای ایجاد می‌کند که تجارت بین ترکیه و آذربایجان را تقویت می‌کند. ترکیه انتظار دارد کالا‌های خود را در آذربایجان تولید کرده و به آسیای مرکزی صادر کند.

همچنین این کریدور می‌تواند جایگاه ترکیه را به‌عنوان یک هاب ترانزیتی ارتقا دهد. آنکارا طی دهه گذشته تلاش کرده است با توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و پروژه‌هایی همچون راه‌آهن باکو-تفلیس-قارص و بندر مرسین، نقشی کلیدی در تجارت بین‌الملل ایفا کند. اتصال مستقیم جمهوری آذربایجان به نخجوان و سپس به ترکیه از طریق زنگزور، حجم تبادلات تجاری را افزایش داده و زمان و هزینه حمل‌ونقل را به‌شدت کاهش می‌دهد.

از منظر انرژی نیز، این کریدور می‌تواند به انتقال راحت‌تر منابع انرژی آسیای مرکزی و دریای خزر به اروپا کمک کند. ترکیه که در سیاست انرژی خود به دنبال تبدیل‌شدن به مرکز توزیع گاز و نفت است، این پروژه را مکمل خطوط لوله‌ای، چون TANAP و TAP می‌بیند. در واقع، زنگزور بخشی از پازل بزرگ‌تر "استقلال انرژی اروپا از روسیه" و تقویت موقعیت ترکیه در بازار انرژی جهانی است.

حمایت ترکیه از آذربایجان در جنگ قره‌باغ، روابط دوجانبه را عمیق‌تر کرد. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، مسیر ترامپ را "نمادی از وحدت و رشد اقتصادی" توصیف کرده و ادعا کرده ارمنستان به آن متعهد شده. اما ترکیه نگران مخالفت ارمنستان است، که این کریدور را تهدیدی برای حاکمیت خود می‌بیند.

در زمینه بزرگ‌تر، مسیر ترامپ بخشی از رقابت با ایران و روسیه است. ایران کریدور را تلاشی برای محاصره خود می‌بیند، در حالی که روسیه علاقه‌مند به نقش نگهبانی است. ترکیه، به عنوان عضو ناتو، از حمایت ایالات متحده در TRIPP استقبال می‌کند، زیرا نفوذ چین و روسیه را کاهش می‌دهد.

در اوت ۲۰۲۵، توافق TRIPP مسیر ترامپ را رسمی کرد، با حقوق انحصاری ایالات متحده. ترکیه آن را "گامی برای صلح" خواند و انتظار دارد تجارت خود را افزایش دهد. شرکت‌های آمریکایی علاقه‌مند به توسعه ریلی و لوله‌کشی هستند. از نگاه ترکیه، این توافق نفوذ خود را تقویت می‌کند و به وحدت ترکی کمک می‌رساند. اما نیاز به مذاکرات بیشتر با ارمنستان وجود دارد.

ترکیه کریدور زنگزور را کلیدی برای آینده می‌بیند. با تمرکز بر وحدت با آذربایجان، ترکیه به دنبال هژمونی منطقه‌ای است. اما موفقیت به حل چالش‌ها با ارمنستان بستگی دارد. مسیر ترامپ می‌تواند صلح بیاورد، اما نیاز به دیپلماسی دارد.