راز ساعت خورشیدی رادکان؛ تنها تقویم سنگی جهان که اول دی سخن میگوید

آیا می دانستید برج رادکان دقیق ترین تقویم سنگی جهان است؟ شاهکار خواجه نصیرالدین طوسی که با مهندسی شگفت انگیز، تنها تقویم سنگی جهان برای تعیین دقیق فصول و آغاز زمستان در اول دی است

کد خبر: ۶۹۳۳۹

تاریخ انتشار: ۰۱ دی ۱۴۰۴ - ۱۹:۲۵

برج رادکان، به گزارش مخاطب24، «در قلب دشت‌های خراسان، بنایی استوار ایستاده است که بیش از هفت قرن، دقیق‌ترین محاسبات نجومی را در کالبد آجری خود حفظ کرده است. برج رادکان نه تنها یک بنای تاریخی، بلکه یک شاهکار مهندسی بی‌نظیر است که به دست توانمند خواجه نصیرالدین طوسی طراحی شده تا به عنوان یک تقویم سنگی دقیق، لحظه تحویل فصول و اعتدالین را نشان دهد؛ رازی که به ویژه در اول دی، شکوه خود را به رخ جهانیان می‌کشد.»

راز سربه‌مهر معماری ایران؛ برج رادکان چگونه آمدن زمستان را جشن می‌گیرد؟

نکته مهم برای گردشگران: برای درک بهتر عملکرد نجومی برج، بهترین زمان بازدید، ۳۰ دقیقه قبل از طلوع آفتاب در روزهای آغازین فصل (به‌ویژه اول دی و اول تیر) است.

ایران کشوری است با پیشینه غنی و پربار چه در زمینه فرهنگ،آداب و رسوم و چه در زمینه تکنولوزی و مهندسی های بی بدیل که نحوه طراحی و ساخت برخی از آثار معماران و مهندسان ایرانی را حتی اکنون که علم و تکنولوژی پیشرفت فراوانی داشته نتوانسته اند کشف کنند که این نشان دهنده اوج نبوغ و هوش بسیار ایرانیان است، مردمی که به راستی سرآمد فرهنگ، علم و ادب بوده و هستند.

احداث این بنای تاریخی برج رادکان در سال 407 هجری قمری آغاز و در سال 411 هجری قمری به پایان رسید، معمار این بنا احمد بن عمر نام داشته است. میل رادکان چناران بر دشت میان توس و رادکان سایه افکنده و همتای دیگر آن نیز در کردکوی وجود دارد که به رادکان غربی مشهور است.

همین موضوع باعث شده برخی نام رادکان را با راه و مسیر هم پیوند بدانند چنان که "راد" و "رد" در زبان پهلوی به معنای نظم و ترتیب و "رده" آمده و برج رادکان در مسیر راه و جاده درست همین کار را می کند که از نامش پیداست. این بنای تاریخی و بلند با توجه به اینکه در مسیر جاده ابریشم قرار دارد در گذشته به عنوان راهنمای بازرگنان و مسافران مورد توجه قرار می گرفت.

شکوه معماری در خدمت نجوم

برج رادکان چناران، با ارتفاعی بالغ بر ۲۵ متر، در نگاه اول یک میل راهنمای ساده به نظر می‌رسد، اما با نزدیک شدن به جزئیات آن، نبوغی را می‌بینید که قرن‌ها از زمان خود جلوتر بوده است. بدنه استوانه‌ای شکل این برج با ۳۶ ترک یا ستون‌نما تزئین شده که نه تنها جنبه زیبایی دارند، بلکه هر کدام نقش یک درجه یا نشانگر را در این ساعت غول‌پیکر ایفا می‌کنند.

تقویم سنگی رادکان چگونه کار می‌کند؟

بسیاری از گردشگران می‌پرسند: چگونه یک بنای آجری می‌تواند فصل‌ها را تشخیص دهد؟ پاسخ در انتخاب دقیق زاویه درها و دریچه‌های برج نهفته است. خواجه نصیرالدین طوسی، این معمار و منجم بزرگ، برج را به گونه‌ای طراحی کرده که نور خورشید در لحظه طلوع در روز اول هر فصل، از زوایای خاصی وارد برج شده و نقاط مشخصی را روشن می‌کند.
در اول دی ماه، یعنی کوتاه‌ترین روز سال و آغاز انقلاب زمستانی، خورشید در جنوبی‌ترین نقطه افق طلوع می‌کند. در این لحظه، پرتوهای زرین خورشید دقیقاً از میان یکی از درگاه‌های برج عبور کرده و به نقطه مقابل می‌تابد. این اتفاق، پیامی روشن برای کشاورزان و منجمان عهد باستان بود: "زمستان آغاز شد."

تاریخچه و هویت برج رادمان؛ میراث ایلخانی

این بنا متعلق به قرن هفتم هجری قمری و دوران ایلخانی است. اگرچه در گذشته تصور می‌شد رادکان تنها آرامگاه یکی از حکام مغول است، اما تحقیقات پژوهشگرانی چون منوچهر آرین ثابت کرد که کاربری اصلی این برج، رصدخانه‌ای متحرک و تقویمی دقیق بوده است. گنبد مخروطی شکل آن که روزگاری با کاشی‌های لاجوردی پوشیده شده بود، مانند تاجی بر سر این رایانه سنگی می‌درخشد.
چرا برج رادکان یک شاهکار مهندسی است؟
۱. دقت ریاضی: تقسیم‌بندی ۳۶ ترک بدنه، هماهنگی کامل با تقسیمات دایره‌البروج و ماه‌های سال دارد.
۲. استحکام بنا: پس از گذشت ۷۰۰ سال و تحمل زلزله‌های سهمگین خراسان، برج همچنان استوار است.
۳. تلفیق هنر و علم: کتیبه‌های پهلوی و خط کوفی در کنار تزئینات آجری، نشان‌دهنده اوج هنر دوران اسلامی است که با دانش نجوم گره خورده است.

سفر به رادکان در آغاز زمستان

اگر در شب یلدا یا سپیده‌دم اول دی به خراسان سفر کنید، رادکان تجربه‌ای متفاوت به شما هدیه می‌دهد. تماشای عبور نور از میان شکاف‌های تاریخی برج، حس سفر در زمان را القا می‌کند. اینجا جایی است که علم نجوم با سنگ و آجر نوشته شده است تا آیندگان بدانند ایرانیان چگونه زمان را به تسخیر خود درآورده بودند.

جدول مشخصات فنی برج رادکان
| ویژگی | توضیحات |
|---|---|
| ارتفاع | ۲۵ متر |
| قطر داخلی | ۱۴ متر |
| تعداد ترک‌ها | ۳۶ ستون‌نما (نشانگر ماه‌های سال) |
| دوره تاریخی | ایلخانی (قرن ۷ هجری) |
| مکان | ۸۰ کیلومتری مشهد، روستای رادکان |

برج رادکان چناران فراتر از یک اثر ملی، گواهی بر تمدن پیشرفته‌ای است که در آن معماری، ریاضیات و نجوم در هم تنیده بودند. این بنای شگفت‌انگیز که در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده، همچنان منتظر است تا گردشگران و پژوهشگران بیشتری پرده از رازهای مگویش بردارند.